Esna Tempel - Tempel van Chnoem

De Tempel van Esna of Tempel van Chnoem is ooit uit het modder van de Nijl tevoorschijn gekomen. De tempel heeft duidelijk Romeinse invloeden en ligt aan de oevers van het kleine provinciestadje Esna. Zuidwaarts varend, per cruiseschip vanaf Luxor, is dit het eerste betekenisvolle stadje dat u tegen komt op uw reis door de Nijlvallei. De tempel was gewijd aan Chnoem, de God van de Schepping. Hij wordt vaak afgebeeld met een ramskop en achter zijn pottenbakkerswiel terwijl hij de mens schept. De tempel ligt te midden van allemaal huisjes en bereikt u via een smalle marktstraat. De tempel werd bovenop een ander bouwwerk gebouwd. Alleen een hal, die er door de Romeinse keizer Claudius werd aangebouwd, is helemaal opgegraven en kunt u bezoeken via een trap die u onder de straten brengt. Het dak wordt ondersteund door kleurrijke pilaren en op de reliëfs is de Romeinse keizer te zien tegenover de Egyptische goden.

In een grote kuil midden in het stadje liggen de resten van de tempel van Chnoem. Deze tempel is gebouwd door de Ptolemeëen en verfraaid door de Romeinse keizers. Een groot gedeelte ligt onder de huizen en straten; alleen de overdekte voorhal is nu toegankelijk. Chnoem was de goddelijke pottenbakker die de mensen vormt op zijn pottenbakkersschijf. Het plafond is versierd met astronomische scènes en afbeeldingen van de tekens van de dierenriem en wordt gedragen door twee groepen van negen zuilen. Aan weerszijden van de ingang staan nog drie zuilen, wat het totaal op 24 brengt. De kapitelen zijn rijk en elegant versierd. De vele teksten op de wanden en op de zuilen bevatten niet alleen lofzangen en litanieën aan Chnoem, maar leveren ook informatie over de belangrijkste feesten en liturgische festiviteiten in de regio.


In de buurt van de eerste cataract vormde Chnoem samen met Anoekis en Satis een triade die vooral op twee grote domeinen actief was. In de eerste plaats werd het gebied van de eerste cataract door de oude Egyptenaren beschouwd als de plek waar zich de bronnen van de Nijl bevonden. Deze bronnen zorgden niet alleen voor de dagelijkse watertoevoer voor de Beide Landen, maar tevens voor de jaarlijkse overstroming die voor een deel de rijkdom van de Beide Landen uitmaakte. Ten tweede was het gebied van de eerste cataract het zuidelijke grensgebied van Egypte met Nubië. Het gaat dus om een voor de Egyptische kroon belangrijk strategisch gebied. Beide aspecten zullen we terugvinden in de functies van de goden van de triade van de eerste cataract.

Waarschijnlijk was Chnoem dus in de eerste plaats geen lokale godheid. Men denkt nu veeleer aan een soort beschermgod van de Koninklijke troon. Hierdoor behoort deze god waarschijnlijk tot één van de oudste goden van het Egyptische pantheon. Verder werd deze oude godheid reeds zeer vroeg opgesplitst in een veelvoud van gelijknamige, maar lokaal te onderscheiden verschijningsvormen.

Tot de hoofdfunctie van de god Chnoem kunnen we naast het beschermen van de Koninklijke troon tevens zijn scheppingsfunctie vermelden. Reeds in het Middenrijk wordt Chnoem in Elephantine verbonden met Re, die andere grote scheppingsgod, tot de vorm Chnoem-Re. Voor het vervaardigen van mensen, goden en al het bestaande leven gebruikt hij een pottenbakkersschijf. Te Elephantine vormt Chnoem vanaf de regering van Sesostris I (12de dynastie) met de godinnen Anoekis en Satis een triade die wordt beschouwd als de “brenger van het nijlwater” (de overstroming) en aldus als “gever van vruchtbaarheid”, wat natuurlijk ook weer in verband te brengen is met de schepping.